Đỡ đẻ cho nái là việc người làm chuồng nào cũng quen tay, nhưng ít ai dừng lại để hỏi vì sao nái lại bắt đầu đẻ đúng vào lúc đó. Thực ra cơ chế đẻ của heo nái là một chuỗi tín hiệu hormone nối tiếp nhau, bắt đầu từ chính bào thai trong tử cung. Nắm được chuỗi tín hiệu này, người đỡ đẻ sẽ hiểu rõ hơn những thao tác quan trọng mình đang làm khi nái chuyển dạ.

Cơ quan sinh dục heo nái gồm những bộ phận nào
Muốn hiểu quá trình đẻ, trước hết cần hình dung các bộ phận tham gia. Trên sơ đồ giải phẫu cơ quan sinh dục nái thường dùng trong các buổi tập huấn, có thể chia thành ba nhóm.
Ba nhóm bộ phận liên quan trực tiếp tới ca đẻ:
- Nhóm sinh dục: buồng trứng, tử cung nơi bào thai phát triển, cổ tử cung, âm đạo và âm hộ. Phía dưới là xương chậu, khung mà heo con phải đi qua khi ra ngoài.
- Nhóm điều khiển: tuyến yên nằm ở não, nơi nhận tín hiệu từ cơ quan sinh dục và tiết hormone ngược trở lại.
- Nhóm tiết sữa: các tuyến vú, ống dẫn sữa và núm vú chạy dọc bụng nái.
Ba nhóm này không làm việc riêng rẽ. Chúng được nối với nhau bằng ba “sợi dây” hormone: prostaglandin (PGF2α), relaxin và oxytocin. Mỗi hormone phụ trách một khâu, khâu trước mở đường cho khâu sau.

Thể vàng giữ thai yên suốt thai kỳ
Để hiểu cơ chế đẻ của heo nái, cần bắt đầu từ thời gian mang thai. Lúc này, trên buồng trứng của nái tồn tại một cấu trúc gọi là thể vàng. Thể vàng tiết ra progesterone, hormone giúp an thai. Nhờ progesterone, nái không lên giống trở lại, tử cung ở trạng thái yên tĩnh để nuôi dưỡng bào thai.
Tài liệu sinh lý thú y cũng ghi nhận heo nái thuộc nhóm loài phụ thuộc vào thể vàng: theo bảng tổng hợp trong tài liệu về điều hòa nội tiết khi sinh của WikiVet, thể vàng là nguồn progesterone chủ yếu của nái trong toàn bộ thai kỳ.
Nhưng đến khi đẻ, sự “yên tĩnh” đó không còn cần thiết nữa. Lúc này nái cần các cơ của tử cung co bóp mạnh để đẩy thai ra ngoài. Muốn vậy, thể vàng phải được gỡ bỏ trước tiên.
PGF2α làm tiêu biến thể vàng, mở màn cơ chế đẻ của heo nái
Khâu đầu tiên trong cơ chế đẻ của heo nái xuất phát từ bào thai. Khi nái chuẩn bị đẻ, bào thai và nhau thai tạo ra kích thích tác động lên buồng trứng, làm tăng tiết hormone PGF2α. Tài liệu sinh lý thú y nêu cùng hướng: chính bào thai là bên khởi phát quá trình sinh, và việc sản sinh prostaglandin phải tăng lên vào thời điểm này.
PGF2α kéo theo một loạt thay đổi:
- Thể vàng trên buồng trứng bị thoái hóa, tiêu biến dần.
- Không còn thể vàng, lượng progesterone trong cơ thể nái giảm xuống.
- Tử cung hết ở trạng thái “giữ yên” và bắt đầu co bóp để đẩy bào thai ra ngoài.
Có thể hình dung progesterone như cái phanh giữ tử cung đứng yên suốt mấy tháng. PGF2α là tín hiệu nhả phanh. Chưa nhả phanh thì tử cung chưa thể bắt đầu co bóp.
Relaxin mở đường cho heo con ra ngoài
Song song với việc progesterone giảm, buồng trứng còn tiết ra hormone relaxin. Đúng như tên gọi, relaxin làm giãn mở cơ tử cung, giúp cổ tử cung mở ra. Chỉ khi cổ tử cung đã mở thì thai mới chui ra ngoài được.
Theo tài liệu sinh lý thú y nói trên, relaxin được tạo ra từ thể vàng hoặc nhau thai tùy loài, và việc tổng hợp relaxin được PGF2α kích thích. Tác dụng của nó là làm mềm mô liên kết ở cổ tử cung và tăng độ đàn hồi cho các dây chằng vùng chậu, chuẩn bị sẵn đường sinh.
Như vậy, PGF2α và relaxin là hai khâu đi liền nhau: một bên cho tử cung “được phép” co bóp, một bên mở cửa để heo con có lối ra.
Oxytocin, hormone kép cho co bóp và tiết sữa
Khâu cuối cùng trong cơ chế đẻ của heo nái bắt đầu khi thai đã di chuyển ra phía ngoài. Lúc này thai tạo áp lực lên cổ tử cung. Cổ tử cung truyền tín hiệu lên não, và não tăng tiết oxytocin vào máu.
Oxytocin làm cùng lúc hai việc:
- Kích thích cơ trơn tử cung co bóp, đẩy heo con ra ngoài.
- Kích thích quá trình tiết sữa để heo con mới sinh có sữa bú.
Tài liệu sinh lý thú y mô tả đây là một vòng phản hồi dương: thai kích thích cổ tử cung làm oxytocin được tiết ra, oxytocin làm tử cung co bóp mạnh hơn, thai càng ép lên cổ tử cung, và oxytocin tiếp tục tăng cho tới khi thai được đẩy ra ngoài.
Ca đẻ của heo nái là một chuỗi tín hiệu nối tiếp: thể vàng phải tiêu biến, cổ tử cung phải mở, rồi oxytocin mới đẩy được heo con ra và gọi sữa về.
Hiểu cơ chế đẻ của heo nái để đỡ đẻ đúng cách
Chuỗi PGF2α, relaxin và oxytocin giúp người đỡ đẻ nhìn ca đẻ theo từng khâu thay vì chỉ thấy “nái đang rặn”. Khi đã biết khâu nào làm việc gì, những thao tác quan trọng lúc đỡ đẻ sẽ có cơ sở rõ ràng hơn.
Một vài điểm có thể rút ra từ cơ chế này:
- Ba hormone nối tiếp nhau, khâu trước mở đường cho khâu sau. Cổ tử cung chưa giãn mở thì tử cung có co bóp cũng khó đẩy heo con ra.
- Oxytocin gắn chặt cả việc đẻ lẫn việc tiết sữa. Vì vậy theo dõi ca đẻ và theo dõi heo con bú sữa đầu là hai việc liên quan với nhau, không nên tách rời.
- Các hormone sinh sản tác động mạnh lên tử cung và buồng trứng. Việc dùng bất kỳ chế phẩm hormone nào khi đỡ đẻ cần có hướng dẫn của cán bộ thú y, không tự ý áp dụng.
Bên cạnh hiểu cơ chế, trại nên ghi chép đầy đủ từng ca đẻ: ngày đẻ, số con đẻ ra, những lứa phải can thiệp. Dữ liệu theo lứa là cơ sở để chọn giống heo dựa trên số liệu sinh sản của từng nái thay vì chỉ dựa vào cảm tính. Khâu sinh sản bắt đầu từ trước đó rất lâu, từ lúc chọn lợn nái hậu bị qua chân, khung xương và hàng vú.
Ở các trại quy mô lớn, nhiều thiết bị đang được đưa vào để theo dõi nái chửa và giảm những khoản thất thoát thật trong chăn nuôi nhờ robot và AI. Với trại vừa và nhỏ, một cuốn sổ ghi chép điện tử như phần mềm FarmGo đã đủ để bắt đầu lưu lại lịch sử từng nái.

Kết luận
Cơ chế đẻ của heo nái có thể tóm gọn trong ba bước. Bào thai kích thích tăng tiết PGF2α làm thể vàng tiêu biến, progesterone giảm và tử cung bắt đầu co bóp. Relaxin làm giãn mở cổ tử cung để thai có lối ra. Cuối cùng, áp lực của thai lên cổ tử cung khiến não tăng tiết oxytocin, vừa đẩy heo con ra ngoài vừa kích thích tiết sữa cho đàn con bú.
Hiểu đúng cơ chế đẻ của heo nái không thay thế kinh nghiệm đỡ đẻ, nhưng giúp người làm chuồng biết mình đang hỗ trợ khâu nào trong ca đẻ và vì sao cần làm đúng thao tác.
Mỗi ca đẻ trong trại của bạn đã được ghi lại ngày đẻ, số con sinh ra và những lứa nái phải can thiệp chưa? Hãy tìm hiểu thêm thông tin tại Phần mềm nuôi heo và đàn gia súc quy mô lớn.
Theo dõi thêm tại Kiến thức chăn nuôi
Liên hệ với chúng tôi qua Hotline: 0971.105.123 để được tư vấn chi tiết.
Hoặc đăng ký sử dụng trải nghiệm sản phẩm miễn phí 7 ngày.

