Tháng 5/1999, virus đốm trắng quét qua các trại tôm thẻ chân trắng của Ecuador, cắt mất hai phần ba sản lượng cả nước. Hơn hai thập kỷ sau, tôm đã vượt dầu mỏ để thành mặt hàng xuất khẩu lớn nhất nước này. Câu chuyện hồi phục của ngành tôm Ecuador vừa được mổ xẻ tại Global Shrimp Forum 2026, với nhiều chi tiết đáng để người nuôi tôm Việt Nam đọc kỹ.
Từ đại dịch đốm trắng đến 1,3 triệu tấn xuất khẩu
Dữ liệu do Gabriel Luna, đồng sáng lập Global Shrimp Council trình bày, cho thấy phải tới năm 2009 nước này mới lấy lại mức sản lượng trước dịch, rồi tăng trưởng rất nhanh từ đó.
Novel Sharma, chuyên gia phân tích thủy sản của Rabobank, mở đầu bằng một so sánh thẳng với cá hồi Na Uy: cả hai đều tiêu thụ nội địa hạn chế và đều đứng đầu thế giới về xuất khẩu trong nhóm hàng của mình. “Nhưng điểm thú vị hơn là khối lượng họ xuất khẩu tính đến năm 2025. Gần như giống hệt nhau, khoảng 1,3 triệu tấn”, Sharma nói. Để đi tới con số đó, ngành tôm Ecuador mất hơn hai mươi năm đầu tư liên tục vào di truyền, thức ăn và công nghệ.
Ngành tôm Ecuador giải bài toán sinh học bằng chính sinh học
“Về cơ bản, những gì Ecuador làm là giải bài toán sinh học bằng chính sinh học”, José Antonio Camposano, chủ tịch Phòng Nuôi trồng Thủy sản Quốc gia Ecuador (CNA), nhận định. Người nuôi khi ấy vào tận ao, chọn những con tôm sống sót qua dịch rồi đưa trở lại sản xuất, hy vọng khả năng kháng bệnh được nhân lên ở thế hệ sau.
Cách chọn lọc thô sơ đó dần thành một chương trình chọn giống có cấu trúc, và năm sáu năm gần đây ngành đã làm việc ở cấp độ hệ gen. Theo Eduardo Arosemena, tổng giám đốc Thai Union Feedmill Ecuador, nước này hiện vận hành 70 – 80 dòng gia đình di truyền, mỗi dòng đặt ở nơi nó thể hiện tốt nhất — và toàn bộ quá trình chọn lọc diễn ra ngay trong môi trường có mầm bệnh.
Mật độ thấp và quỹ đất là lợi thế khó sao chép
Với hơn 230.000 ha diện tích nuôi, Ecuador đủ sức thả ở mật độ rất thấp — 8 đến 20 con mỗi mét vuông theo số liệu của Luna. Mật độ đó giảm stress cho tôm và hạn chế lây lan mầm bệnh, cho phép cả ngành nuôi tôm chung với mầm bệnh thay vì cố cách ly.
Arosemena bổ sung một chi tiết quan trọng: một phần ba diện tích nuôi hiện tạo ra 80% sản lượng xuất khẩu. Nghĩa là ngành tôm Ecuador còn dư địa tăng sản lượng ngay trên diện tích đang có, không cần đẩy mật độ lên.
Lợi thế lớn nhất không nằm ở mật độ cao hay ao đẹp, mà ở chỗ dám nuôi tôm chung với mầm bệnh trên nền mật độ đủ thấp để tôm chịu được.
Sinh khối mỗi điểm nuôi lớn tới mức Arosemena cho rằng khái niệm trang trại truyền thống đang mất dần ý nghĩa: “Trông thì giống trang trại, nhưng đây là nhà máy công nghiệp ngoài trời.”
Thức ăn riêng và cho ăn 15 – 20 lần mỗi giờ
“Ban đầu chúng tôi dùng thức ăn cho gà, loại đó tôm vẫn ăn được”, Arosemena kể lại. Công thức sau này được tối ưu riêng cho tôm, và cách cho ăn cũng thay đổi hẳn: những trại từng cho ăn ba đến bốn lần một ngày nay có thể cho ăn 15 – 20 lần mỗi giờ bằng hệ thống tự động, kiểm soát chặt hơn nhiều lượng ăn vào và tốc độ lớn của tôm.
Ba trụ cột làm nên tốc độ tăng trưởng của ngành tôm Ecuador:
- Di truyền: chọn lọc từ đàn sống sót, nay ở cấp hệ gen với 70 – 80 dòng gia đình.
- Mật độ: 8 – 20 con/m², đổi năng suất mỗi mét vuông lấy an toàn dịch bệnh.
- Cho ăn: thức ăn công thức riêng, chia nhiều bữa nhỏ bằng máy thay vì vài bữa lớn thủ công.
Nhanh hơn cá hồi nhưng biên lợi nhuận mỏng hơn
Chỗ hai ngành khác nhau rõ nhất là độ co giãn của nguồn cung. Cá hồi mất hơn hai năm để đạt cỡ thương phẩm và sản lượng Na Uy bị siết bởi giấy phép, số vị trí nuôi cùng hạn mức sinh khối. Tôm chỉ mất ba đến bốn tháng, còn Ecuador vẫn mở rộng được bằng cách công nghệ hóa các trại chưa hết công suất.
Người nuôi cá hồi không xoay kịp khi cầu tăng: nguồn cung luôn căng, biên lợi nhuận cao hơn nhưng giá biến động mạnh. Ngành tôm Ecuador xoay được trong đúng một vụ, nên quyền định giá thấp, biên lợi nhuận mỏng hơn và giá ổn định hơn. “Chính khả năng phản ứng nhanh để tăng sản lượng cũng là khả năng cho phép họ giảm sản lượng và phản ứng với tín hiệu thị trường chỉ trong vài tháng”, Sharma nói.
Mười năm qua, giá trị xuất khẩu của Ecuador tăng chậm hơn khối lượng, còn cá hồi Na Uy thì ngược lại. Một phần nguyên nhân nằm ở dạng sản phẩm: nhiều năm liền nước này chủ yếu bán tôm nguyên con còn đầu sang Trung Quốc, và khi COVID-19 làm gián đoạn tuyến đó năm 2020, mức độ tập trung thị trường bị phơi bày. “Không có cách nào xuất sang các thị trường cần hàng bóc vỏ bằng việc gửi cho họ một thùng tôm còn nguyên đầu”, Luna nói. Công suất bóc vỏ sau đó tăng gấp ba lần trong giai đoạn 2020 – 2025, tỷ trọng tôm nguyên con giảm từ 74% xuất khẩu năm 2019 xuống 44% — bài học cho mọi vùng nuôi tôm và thủy sản tại Việt Nam đang phụ thuộc vào một vài thị trường.
Những rủi ro chính người trong ngành lo nhất
Bốn câu hỏi khó Gorjan Nikolik của Rabobank đặt ra cho phiên thảo luận rủi ro:
- Châu Á có sao chép được mô hình này không? Joao Rocha, chuyên gia di truyền tại Pronauplio, cho rằng không, vì mô hình phụ thuộc nặng vào quỹ đất sẵn có và mật độ thả thấp, chứ không chỉ ở kiến thức.
- Điều gì khiến ông mất ngủ? Henrik Aarestrup, phó chủ tịch khu vực Mỹ Latinh của BioMar, chỉ vào dư cung và giá giảm: người Ecuador đôi khi thành kẻ thù của chính mình vì quá giỏi mở rộng sản xuất.
- Rủi ro tội phạm có tổ chức? Aarestrup nhắc tới an ninh tại điểm nuôi và kiểm tra lý lịch khi tuyển người; Jose Vera, tổng giám đốc ProExpo, mô tả việc đóng container có giám sát và theo dõi hàng tới cảng.
- Còn dịch bệnh, khi hệ thống nước nối liền nhau? Rocha cho rằng mật độ thấp cùng mô hình phơi nhiễm mầm bệnh là tuyến phòng thủ tốt nhất hiện có. Aarestrup bổ sung: mối nguy thật sự là một hộ phá rào, đẩy mật độ lên để chạy theo lợi nhuận khi giá xuống — đúng cái vòng luẩn quẩn mà nhiều vùng nuôi từng đi qua.
Kết luận
Năng lực sản xuất không còn là nút thắt. Allan Cooper, giám đốc chiến lược của Vitapro, ước tính sản lượng tôm của Ecuador có thể tăng 7 – 10% mỗi năm trong năm năm tới. Câu hỏi để ngỏ là cầu có mở rộng đủ nhanh để hấp thụ phần cung đó hay không.
Với trại nuôi ở Việt Nam, điều đáng mang về từ ngành tôm Ecuador không phải con số 230.000 ha, mà là cách ra quyết định: chọn giống dựa trên dữ liệu nhiều thế hệ, giữ mật độ ở ngưỡng tôm chịu được, chia nhỏ bữa ăn và đo lại từng chỉ số thay vì làm theo cảm tính. Tất cả đều bắt đầu từ ghi chép đầy đủ mỗi vụ — chủ đề bàn nhiều trong các bài kiến thức chăn nuôi và là lý do nhiều trại chuyển sang quản lý bằng FarmGo.
Ao nhà bạn đang thả bao nhiêu con mỗi mét vuông, và con số đó dựa trên cơ sở nào? Hãy tìm hiểu thêm thông tin tại Phần mềm nuôi tôm với trợ lý A.I.
Theo dõi thêm tại Kiến thức chăn nuôi
Liên hệ với chúng tôi qua Hotline: 0971.105.123 để được tư vấn chi tiết.
Hoặc đăng ký sử dụng trải nghiệm sản phẩm miễn phí 7 ngày.
