Người Việt hay nhắc tới thịt bò Kobe hay trứng cá hồi Na Uy như những đặc sản đắt giá, nhưng ít ai để ý con cá quen thuộc của miền Tây cũng có một hành trình đáng kể không kém. Cá tra Việt Nam từng khiến ngành nuôi cá da trơn của Hoa Kỳ lao đao suốt hơn 20 năm, và đằng sau miếng phi lê trắng là một cuộc chiến thương mại kéo dài. Câu chuyện này cho thấy thứ giữ được thị trường cuối cùng vẫn là chất lượng con cá và năng lực của người nuôi.
Con cá miền Tây chinh phục bàn ăn nước Mỹ
Mọi chuyện bắt đầu từ những năm 2000, khi cá tra Việt Nam cùng cá basa vào thị trường Mỹ với mức giá rất cạnh tranh. Thớ cá trắng, thơm, khi chiên giòn ăn kèm khoai tây đúng kiểu món fish and chips quen thuộc, nên nhanh chóng được người tiêu dùng Mỹ ưa chuộng.
Sức hút đó khiến giới nuôi cá nheo Mỹ lo ngại bị mất thị phần. Từ đây, một loạt biện pháp được đưa ra nhằm chặn con cá Việt, kéo theo cuộc chiến mà báo chí hay gọi là “cuộc chiến cá da trơn”.
Rào cản thứ nhất là tranh chấp tên gọi catfish
Đòn đầu tiên nhắm vào cái tên. Tháng 9 năm 2001, Hiệp hội Chủ trại Cá da trơn Mỹ (CFA) khởi xướng chiến dịch tranh chấp tên gọi “catfish”. Sau đó, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Nông nghiệp năm 2002 (Farm Bill, HR 2646), quy định chỉ các loài cá da trơn thuộc họ Ictaluridae, tức cá nheo Mỹ, mới được gọi là “catfish” trên thị trường Hoa Kỳ.
Hệ quả với cá tra và cá basa của Việt Nam:
- Hai loài này thuộc họ Pangasiidae nên không được dùng chữ “catfish” đơn thuần nữa.
- Nhãn hàng phải ghi tên khoa học hoặc các tên như Pangasius, Tra, Basa.
- Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) ban hành hướng dẫn thực hiện quy định ghi nhãn “catfish”, cấm dùng từ này trên nhãn và tài liệu quảng bá nếu cá không thuộc họ Ictaluridae.
Phía Mỹ kỳ vọng một cái tên lạ sẽ khiến người mua e ngại. Thực tế lại khác: người tiêu dùng đã ăn và thấy ngon thì vẫn tìm mua bằng được, thậm chí rủ nhau lên mạng tìm hiểu xem “Pangasius”, “Tra” hay “Basa” là cá gì. Chiêu đổi tên vô tình thành một chiến dịch quảng bá miễn phí, giúp cá tra Việt Nam được biết đến rộng hơn trên thế giới.
Rào cản thứ hai là kiện bán phá giá và tin đồn môi trường nuôi
Khi chuyện tên gọi không đạt được mục đích, phía Mỹ chuyển sang những đòn mạnh hơn. Các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam bị khởi kiện bán phá giá, kèm yêu cầu áp mức thuế rất cao.
Theo hồ sơ của Bộ Thương mại Mỹ, đơn kiện về phi lê cá đông lạnh nhập từ Việt Nam do CFA cùng một số đơn vị khác nộp ngày 28/6/2002. Lệnh áp thuế chống bán phá giá được ban hành ngày 12/8/2003 và từ đó đến nay vẫn liên tục được xem xét lại qua các kỳ rà soát hành chính.
Song song với vụ kiện, truyền thông bên kia đại dương còn tung ra những thông tin bôi nhọ, cho rằng cá tra được nuôi trong môi trường bẩn. Đây là đòn nhắm thẳng vào niềm tin của người mua, khó chống đỡ hơn cả thuế, vì chỉ có thể trả lời bằng chính thực tế ao nuôi và nhà máy.
Rào cản thứ ba là quy chế kiểm tra của Bộ Nông nghiệp Mỹ
Cá tra Việt Nam sau đó bị đưa vào hệ thống kiểm tra ngặt nghèo bậc nhất của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA). Nhiều người khi ấy nghĩ cánh cửa xuất khẩu coi như khép lại.
Câu trả lời của miền Tây là làm lại từ gốc. Doanh nghiệp và nông dân cải tạo toàn bộ hệ thống ao nuôi, xây dựng vùng nuôi theo chuỗi khép kín, đồng thời nâng cấp nhà máy chế biến với điều kiện vệ sinh nghiêm ngặt chẳng kém phòng mổ.
Theo Cơ quan An toàn và Kiểm tra Thực phẩm (FSIS) thuộc USDA, đoàn kiểm tra của cơ quan này đã sang Việt Nam đánh giá tại chỗ hệ thống kiểm soát cá da trơn vào tháng 5/2018. Ngày 5/11/2019, FSIS công bố quy định công nhận hệ thống kiểm tra cá da trơn của Việt Nam tương đương với hệ thống của Hoa Kỳ, đưa Việt Nam vào danh sách được phép xuất khẩu nhóm cá này sang Mỹ. Dù vậy, hàng vẫn phải qua tái kiểm tra tại cửa khẩu Mỹ.
Rào cản thương mại có thể dựng lên bằng một đạo luật, nhưng chỉ chất lượng con cá mới giữ được người mua lâu dài.
Mở rộng thị trường để không phụ thuộc vào một nước
Không dừng ở việc giữ thị trường Mỹ, Việt Nam chủ động đưa cá tra sang châu Âu, Đông Nam Á và Trung Đông. Khi đầu ra được chia đều cho nhiều khu vực, một vụ kiện hay một quy định mới ở một quốc gia không còn đủ sức làm chao đảo cả ngành. Riêng với thị trường Trung Đông, yêu cầu về chứng nhận Halal cho sản phẩm xuất khẩu là điều người sản xuất cần tìm hiểu kỹ trước khi tham gia.
Đến nay, cá tra Việt Nam vẫn giữ được tên tuổi trên nhiều thị trường. Một số quốc gia khác cũng đã nuôi thử loài cá này, nhưng thớ thịt trắng mịn, vị ngọt tự nhiên gắn với nguồn nước phù sa sông Mê Kông vẫn là lợi thế riêng của vùng nuôi đồng bằng sông Cửu Long. Bức tranh rộng hơn về những nước dẫn đầu ngành cá có thể xem thêm ở bài 5 quốc gia xuất khẩu cá lớn nhất theo kim ngạch.
Bài học cho người nuôi cá tra hôm nay
Hành trình hơn 20 năm của cá tra Việt Nam cho thấy rào cản thương mại có nhiều dạng: tên gọi, thuế, tin đồn và tiêu chuẩn kiểm tra. Điểm chung của cách vượt qua là người làm nghề không tranh cãi bằng lời mà trả lời bằng chính ao nuôi và nhà máy của mình.
Những điều người nuôi có thể rút ra từ câu chuyện này:
- Chất lượng vùng nuôi là nền móng; khi ao nuôi đạt chuẩn, đoàn kiểm tra nước ngoài sang tận nơi cũng không tìm ra lý do để từ chối.
- Tin đồn về môi trường nuôi chỉ bị đẩy lùi khi trang trại minh bạch được cách mình làm.
- Phụ thuộc vào một thị trường là rủi ro; đa dạng đầu ra giúp cả ngành đứng vững trước biến động.
Với các trang trại thủy sản, ghi chép đầy đủ từng khâu là bước đầu để chứng minh chất lượng với đối tác. Đây cũng là lý do ngày càng nhiều cơ sở nuôi cá chuyển sang quản lý bằng phần mềm như FarmGo thay cho sổ tay.
Kết luận
Từ cuộc tranh chấp tên gọi năm 2001, qua vụ kiện bán phá giá đến quy chế kiểm tra của USDA, cá tra Việt Nam đã đi qua đủ loại rào cản để trở thành một niềm tự hào của nông sản Việt. Điều làm nên kết quả ấy không phải may mắn, mà là việc doanh nghiệp và nông dân miền Tây chịu làm lại từ ao nuôi tới nhà máy. Dưới dải đất này hẳn còn nhiều câu chuyện bản lĩnh như thế đang chờ được kể tiếp với thế giới.
Ao cá của bạn đã có đủ nhật ký nuôi để trả lời khi đối tác nhập khẩu hỏi tới chưa? Hãy tìm hiểu thêm thông tin tại Phần mềm quản lý trang trại nuôi cá.
Theo dõi thêm tại Kiến thức chăn nuôi
Liên hệ với chúng tôi qua Hotline: 0971.105.123 để được tư vấn chi tiết.
Hoặc đăng ký sử dụng trải nghiệm sản phẩm miễn phí 7 ngày.
