Chuyện đối xử tử tế với vật nuôi lâu nay chỉ gắn với heo, gà, bò. Nhưng khi nuôi côn trùng trở thành một mắt xích cung cấp protein thay thế và nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, câu hỏi tương tự bắt đầu được đặt ra cho những con vật nhỏ bằng đầu ngón tay. Năm công trình khoa học gần đây cho thấy đây không còn là chuyện xa vời với người sản xuất.
Vì sao ngành chăn nuôi bắt đầu nói về phúc lợi côn trùng
Phúc lợi động vật là nội dung ngày càng được quan tâm trong quá trình phát triển chăn nuôi bền vững, và phạm vi của nó đang mở rộng ra ngoài nhóm vật nuôi truyền thống. Nuôi côn trùng được kỳ vọng góp phần cung cấp nguồn protein thay thế cũng như nguyên liệu cho thức ăn chăn nuôi, nên ngành này chịu đúng những đòi hỏi về trách nhiệm mà các ngành chăn nuôi khác đang chịu.
Các nghiên cứu hiện nay đi từ những vấn đề nền tảng — côn trùng có thể được xem xét dưới góc độ phúc lợi tương tự vật nuôi hay không — đến những câu hỏi cụ thể hơn về khả năng cảm nhận, khía cạnh đạo đức, điều kiện nuôi và phương pháp giết mổ. Với người làm trại, đó chính là bốn nhóm việc sẽ sớm xuất hiện trong các bộ tiêu chuẩn và trong yêu cầu của khách hàng.
Khi côn trùng trở thành một ngành sản xuất thật sự, cách chúng ta nuôi và kết thúc vòng đời của chúng sẽ được đánh giá bằng đúng thước đo dành cho vật nuôi.
Côn trùng như một dạng “gia súc thu nhỏ”
Cách tiếp cận đáng chú ý nhất là xem côn trùng như một dạng “gia súc thu nhỏ”. Nghiên cứu Côn trùng như một dạng “Gia súc thu nhỏ”: Xem xét phúc lợi côn trùng trong sản xuất thức ăn chăn nuôi của Anna Voulgari-Kokota, Martinjin S. van Loon và Bernice Bovenkerk, công bố trên Impact in Agricultural and Life Sciences năm 2023 (Vol. 95, No. 1), đặt thẳng câu hỏi liệu khung phúc lợi vốn dùng cho vật nuôi có nên áp dụng cho côn trùng nuôi lấy nguyên liệu thức ăn chăn nuôi hay không.
Điểm quan trọng với chủ trại nằm ở chỗ: nếu câu trả lời là có, thì mọi khâu quen thuộc trong quản lý đàn — mật độ nuôi, môi trường, thức ăn, thao tác thu hoạch — đều trở thành đối tượng để đánh giá và ghi chép, chứ không chỉ là thông số kỹ thuật phục vụ năng suất.
Ruồi lính đen và câu chuyện phương pháp giết mổ
Ruồi lính đen (Hermetia illucens) là loài đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong sản xuất protein côn trùng, và cũng là loài được nghiên cứu kỹ nhất ở khía cạnh phúc lợi côn trùng.
Công trình Xay nghiền như một phương pháp giết mổ ấu trùng ruồi lính đen (Hermetia illucens) nuôi công nghiệp: Khuyến nghị thực hiện nghiêm để đạt được cái chết tức thời — nhóm tác giả Matthew Barrett, Camila Miranda, Isabella T. Veloso, Christopher Flint, Colin D. Perl, Alejandra Martinez, Bettina Fischer và Jeffrey K. Tomberlin, đăng trên Animal Welfare — đánh giá phương pháp xay nghiền ấu trùng nhằm hướng tới cái chết tức thời. Thông điệp nằm ngay trong tựa đề: phương pháp chỉ đạt yêu cầu khi được thực hiện nghiêm, tức là thiết bị, quy trình và giám sát phải bảo đảm cái chết xảy ra tức thì thay vì kéo dài.
Đây là loại yêu cầu rất quen thuộc với người nuôi heo, gà: cùng một phương pháp giết mổ, kết quả tốt hay xấu phụ thuộc vào việc vận hành đúng và kiểm tra thường xuyên. Bạn đọc quan tâm các nguyên tắc tương tự ở vật nuôi lớn có thể tham khảo thêm mục kiến thức chăn nuôi và các bài về quản lý đàn gia súc.
Điều kiện nuôi ruồi lính đen được xem là mô hình tham khảo
Một nghiên cứu khác của Barrett, M., Chia, S.Y., Fischer, B. và Tomberlin, J.K. — Những cân nhắc về phúc lợi khi nuôi ruồi lính đen, Hermetia illucens (Diptera: Stratiomyidae): Một mô hình cho ngành công nghiệp côn trùng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, đăng trên Journal of Insects as Food and Feed năm 2023 — đưa ra những cân nhắc về phúc lợi trong quá trình nuôi, đồng thời xem ruồi lính đen như mô hình tham khảo cho cả ngành công nghiệp côn trùng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi.
Với một trại đang hoặc sắp nuôi côn trùng, hướng chuẩn bị hợp lý gồm:
- Nắm rõ điều kiện nuôi mà tài liệu khoa học khuyến nghị cho từng giai đoạn của đàn, thay vì chỉ chạy theo năng suất sinh khối.
- Chuẩn hóa phương pháp kết thúc vòng đời và kiểm tra định kỳ thiết bị thực hiện.
- Ghi chép lại quy trình đang áp dụng để có bằng chứng khi khách hàng hoặc đơn vị chứng nhận hỏi tới.
Người tiêu dùng và khía cạnh đạo đức
Phúc lợi côn trùng không chỉ là câu chuyện khoa học kỹ thuật. Nghiên cứu Côn trùng ăn được làm thực phẩm – Phúc lợi côn trùng và các khía cạnh đạo đức từ góc nhìn người tiêu dùng của Nora Delvendahl, Birgit A. Rumpold và Nina Langen, công bố trên tạp chí Insects năm 2022, tiếp cận vấn đề từ phía người mua. Cùng hướng đó, Thách thức trong việc đảm bảo phúc lợi cho côn trùng nuôi: Không chỉ dừng lại ở việc chúng có cảm nhận hay không của Meghan Barrett và Bob Fischer, đăng trên Animal Welfare, chỉ ra rằng tranh luận không dừng ở câu hỏi côn trùng có cảm nhận hay không.
Gộp lại, hai công trình này cho thấy phúc lợi côn trùng liên quan trực tiếp đến nhận thức xã hội, trách nhiệm của nhà sản xuất và sự chấp nhận của thị trường. Một sản phẩm protein côn trùng có thể đạt chuẩn an toàn thực phẩm nhưng vẫn bị người tiêu dùng dè dặt nếu cách nuôi và cách thu hoạch không thuyết phục.
Trại Việt Nam nên chuẩn bị gì từ bây giờ
Ngành chăn nuôi đang chuyển dịch theo hướng xanh, bền vững và có trách nhiệm hơn, nên phúc lợi côn trùng nhiều khả năng đi theo đúng lộ trình mà phúc lợi vật nuôi truyền thống đã đi: bắt đầu bằng nghiên cứu, sau đó thành khuyến nghị, rồi thành điều kiện trong hợp đồng mua bán.
Ba việc có thể làm ngay mà không tốn nhiều chi phí:
- Theo dõi các tài liệu khoa học về loài mình nuôi, đặc biệt là ruồi lính đen, để biết khuyến nghị đang thay đổi ra sao.
- Viết thành văn bản quy trình nuôi và quy trình thu hoạch hiện tại của trại, kể cả khi quy mô còn nhỏ.
- Lưu dữ liệu vận hành theo lô — điều kiện chuồng nuôi, mật độ, thao tác thu hoạch — bằng phần mềm quản lý trang trại như FarmGo thay vì sổ tay, để tra lại được khi cần chứng minh.
Kết luận
Năm nghiên cứu nói trên chưa đưa ra một bộ quy chuẩn hoàn chỉnh, nhưng đã vẽ đủ đường nét: côn trùng nuôi công nghiệp đang được nhìn bằng lăng kính phúc lợi động vật, với ruồi lính đen là trường hợp điển hình. Trại nào ghi chép và chuẩn hóa quy trình sớm sẽ đỡ bị động khi yêu cầu về phúc lợi côn trùng chuyển từ khuyến nghị khoa học thành điều kiện của thị trường.
Trại của bạn có đang ghi lại đủ dữ liệu để chứng minh cách mình nuôi và thu hoạch? Hãy tìm hiểu thêm thông tin tại Phần mềm quản lý trang trại – FarmGo.
Theo dõi thêm tại Kiến thức chăn nuôi
Liên hệ với chúng tôi qua Hotline: 0971.105.123 để được tư vấn chi tiết.
Hoặc đăng ký sử dụng trải nghiệm sản phẩm miễn phí 7 ngày.
